Prawo i finanse

Urlop rodzicielski a wychowawczy – jakie są różnice?

Napisał(a) 5 min czytania
Rodzice z dzieckiem

Urlop rodzicielski jest płatną kontynuacją opieki po urlopie macierzyńskim, natomiast urlop wychowawczy to zasadniczo bezpłatna przerwa w pracy, z której można korzystać później, aby dłużej osobiście opiekować się dzieckiem. Różnią się więc nie tylko odpłatnością, lecz także wymaganym stażem pracy, wymiarem, terminem wykorzystania i zasadami łączenia z pracą.

Urlop rodzicielski a wychowawczy – porównanie

Cecha Urlop rodzicielski Urlop wychowawczy
Odpłatność Płatny zasiłkiem macierzyńskim Co do zasady bezpłatny
Maksymalny wymiar 41 tygodni przy jednym dziecku lub 43 tygodnie przy porodzie mnogim, łącznie dla obojga rodziców Do 36 miesięcy łącznie na dziecko
Warunek skorzystania Poprzedzenie urlopem macierzyńskim albo pobieraniem zasiłku za okres odpowiadający temu urlopowi Co najmniej 6 miesięcy stażu pracy
Wiek dziecka Co do zasady do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat Co do zasady do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat
Podział na części Maksymalnie 5 części Maksymalnie 5 części

Wymiar urlopu rodzicielskiego wynosi łącznie 41 tygodni przy jednym dziecku i 43 tygodnie przy porodzie mnogim. Każdy z rodziców ma wyłączne prawo do 9 tygodni, których nie można przenieść na drugiego rodzica. W praktyce jedno z rodziców nie może wykorzystać całej puli samodzielnie.

Urlop wychowawczy obejmuje maksymalnie 36 miesięcy. Każdemu z rodziców przysługuje co najmniej jeden miesiąc wyłącznie dla siebie. Jeżeli drugi rodzic nie wykorzysta tej części, nie przechodzi ona na drugiego opiekuna. Przy dziecku z niepełnosprawnością mogą obowiązywać dodatkowe uprawnienia, dlatego w takiej sytuacji trzeba sprawdzić aktualne warunki wynikające z Kodeksu pracy.

Najważniejsze różnice finansowe i prawne

Podczas urlopu rodzicielskiego pracownik nie otrzymuje zwykłego wynagrodzenia za pracę, lecz zasiłek macierzyński z systemu ubezpieczeń społecznych. Jego wysokość zależy od wybranego sposobu korzystania z uprawnień i terminu złożenia wniosku. Przy wniosku obejmującym urlop macierzyński i rodzicielski złożonym w ustawowym terminie możliwy jest zasiłek w wysokości 81,5% podstawy wymiaru za odpowiednie okresy. W innym wariancie zasiłek za urlop rodzicielski wynosi zasadniczo 70% podstawy, z odrębnymi zasadami dla poszczególnych części urlopu.

Urlop wychowawczy jest natomiast bezpłatny. Pracodawca nie wypłaca za ten czas wynagrodzenia ani świadczenia odpowiadającego pensji. Okres ten może jednak wiązać się z podleganiem ubezpieczeniom na zasadach określonych w przepisach, dlatego przed rozpoczęciem urlopu warto sprawdzić swoją sytuację w ZUS.

W praktyce najważniejsze różnice wyglądają tak:

  • Źródło pieniędzy – na rodzicielskim przysługuje zasiłek macierzyński, a wychowawczy nie daje prawa do standardowej wypłaty.
  • Staż pracy – urlop wychowawczy wymaga co najmniej sześciomiesięcznego stażu, który może obejmować wcześniejsze okresy zatrudnienia. Przy rodzicielskim nie ma analogicznego wymogu, ale musi istnieć podstawa do skorzystania z urlopu macierzyńskiego albo odpowiadającego mu zasiłku.
  • Ochrona zatrudnienia – oba urlopy zapewniają ochronę stosunku pracy, jednak obowiązuje ona na zasadach i w granicach określonych w Kodeksie pracy. Wyjątkiem może być między innymi upadłość lub likwidacja pracodawcy albo przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika.
  • Powrót do pracy – po zakończeniu urlopu pracodawca powinien dopuścić pracownika na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli nie jest to możliwe, należy zapewnić stanowisko równorzędne, na warunkach nie mniej korzystnych.

Urlop rodzicielski można łączyć z pracą u pracodawcy, który go udzielił, maksymalnie do połowy pełnego wymiaru czasu pracy. Urlop jest wtedy udzielany na pozostałą część etatu, a jego wymiar może się proporcjonalnie wydłużyć. Wniosek w tej sprawie składa się co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem takiego rozwiązania.

Podczas urlopu wychowawczego również można pracować, uczyć się lub prowadzić działalność, o ile nie uniemożliwia to osobistej opieki nad dzieckiem. Możliwe jest też złożenie wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy, co do zasady nie niżej niż do połowy etatu, zamiast korzystania z urlopu albo w okresie, w którym pracownik mógłby z niego korzystać.

Jak złożyć wniosek?

Wnioski dotyczące urlopu rodzicielskiego i wychowawczego składa się w formie papierowej lub elektronicznej. W obu przypadkach trzeba zachować termin 21 dni, choć zakres wymaganych informacji i załączników zależy od rodzaju urlopu.

  1. Ustal, z którego uprawnienia chcesz skorzystać, na jaki okres i czy urlop będzie dzielony między rodziców.
  2. Złóż wniosek do pracodawcy co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.
  3. Wskaż we wniosku swoje dane, dane dziecka, okres urlopu oraz informację o wcześniejszym wykorzystaniu urlopu przez drugiego rodzica.
  4. Dołącz wymagane dokumenty, w szczególności odpis aktu urodzenia dziecka lub oświadczenia dotyczące korzystania z uprawnień przez drugiego rodzica.

Wniosek o urlop rodzicielski powinien uwzględniać dotychczas wykorzystany wymiar oraz liczbę wykorzystanych części. Przy urlopie wychowawczym trzeba wskazać okres planowanej przerwy i dołączyć dokumenty potwierdzające spełnienie warunków, jeżeli są wymagane.

Urlop rodzicielski czy wychowawczy – co wybrać?

Wybierz urlop rodzicielski, jeśli priorytetem jest zachowanie dochodu w pierwszych miesiącach opieki nad dzieckiem. To rozwiązanie pozwala korzystać z zasiłku macierzyńskiego, dzielić opiekę z drugim rodzicem i stopniowo wracać do pracy. Sprawdzi się także wtedy, gdy rodzice chcą wymieniać się opieką albo wykorzystać urlop w kilku częściach.

Wybierz urlop wychowawczy, jeśli potrzebujesz dłuższej przerwy od pracy i możesz zaakceptować brak wynagrodzenia. Ten urlop pozwala zostać z dzieckiem także po zakończeniu urlopu rodzicielskiego, nawet przez kilka kolejnych lat, w granicach ustawowego limitu i wieku dziecka.

Oba rozwiązania można zaplanować kolejno. Najczęściej urlop rodzicielski następuje po macierzyńskim, a po jego zakończeniu rodzic korzysta z urlopu wychowawczego. Można też zdecydować się na pracę na część etatu, jeżeli pozwalają na to warunki organizacyjne i możliwość osobistej opieki nad dzieckiem.

Decyzję najlepiej oprzeć na trzech kwestiach: wysokości dochodów potrzebnych rodzinie, planowanym czasie pozostawania w domu oraz terminie powrotu do pracy. Przy sporze z pracodawcą dotyczącym udzielenia urlopu lub powrotu na stanowisko warto skonsultować dokumenty ze specjalistą prawa pracy.


Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. Przed złożeniem wniosku sprawdź aktualne przepisy Kodeksu pracy oraz informacje ZUS, ponieważ zasady wypłaty świadczeń mogą się zmieniać.

Czytaj dalej w tym dziale