Szczepienia w ciąży – krztusiec, grypa, RSV: co warto wiedzieć?

Szczepienia w ciąży przeciw krztuścowi, grypie, RSV i COVID-19 mogą chronić jednocześnie kobietę oraz dziecko. Organizm matki wytwarza przeciwciała IgG, które przechodzą przez łożysko do krwiobiegu płodu. Dzięki temu noworodek otrzymuje ochronę bierną w pierwszych miesiącach życia, zanim zdąży zbudować własną odporność po szczepieniach.
Dlaczego szczepienia w ciąży chronią także dziecko?
Ciąża zmienia funkcjonowanie układu odpornościowego i oddechowego. Infekcje, które u zdrowej osoby dorosłej często mają łagodny przebieg, mogą u ciężarnej prowadzić do powikłań, hospitalizacji albo zaburzeń przebiegu ciąży. Szczególne znaczenie mają grypa, krztusiec, RSV i COVID-19.
Po szczepieniu matka wytwarza swoiste przeciwciała, przede wszystkim klasy IgG. Ich transport przez łożysko nasila się w drugiej połowie ciąży, zwłaszcza w trzecim trymestrze. Dziecko może więc przyjść na świat z gotową, choć czasową ochroną przed zakażeniem. Nie zastępuje ona późniejszych szczepień niemowlęcia, ale zabezpiecza okres, w którym jego układ odpornościowy dopiero dojrzewa.
Najczęściej zalecane w ciąży preparaty są nieżywe. Zawierają inaktywowane drobnoustroje, ich fragmenty, oczyszczone białka albo toksoidy. Nie mogą wywołać choroby zakaźnej i są stosowane wtedy, gdy korzyść z ochrony matki i dziecka przewyższa ryzyko związane z zachorowaniem.
Jakie szczepienia są zalecane i kiedy?
Termin szczepienia zależy od wieku ciąży, sezonu infekcyjnego, przewidywanego terminu porodu oraz aktualnych zaleceń. Poniższe zestawienie obejmuje cztery szczepienia, o których najczęściej rozmawia się z kobietą ciężarną:
| Szczepionka | Czas podania | Główny cel | Finansowanie i dostęp |
|---|---|---|---|
| Tdap przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi | Po ukończeniu 27. do 36. tygodnia ciąży. Przy ryzyku porodu przedwczesnego lekarz może rozważyć podanie po ukończeniu 20. tygodnia | Ochrona noworodka przed krztuścem w pierwszych miesiącach życia oraz ochrona matki | Bezpłatne w POZ, bez recepty i skierowania, po kwalifikacji lekarskiej |
| Szczepionka przeciw grypie | W dowolnym trymestrze, najlepiej przed sezonem zwiększonej zachorowalności | Zmniejszenie ryzyka ciężkiego przebiegu grypy u matki i ochrona niemowlęcia po porodzie | W sezonie 2025/2026 kobiety w ciąży należą do grup uprawnionych do 100% refundacji wybranych preparatów. Zasady warto potwierdzić przed realizacją recepty |
| Szczepionka przeciw COVID-19 | W dowolnym trymestrze. Podanie w II lub III trymestrze może dodatkowo wspierać ochronę bierną niemowlęcia | Ochrona przed ciężkim przebiegiem COVID-19 i powikłaniami ciąży | Bezpłatne, zgodnie z aktualnymi komunikatami Ministerstwa Zdrowia, w działających punktach szczepień |
| Abrysvo przeciw RSV | Od 24. do 36. tygodnia ciąży, optymalnie między 32. a 36. tygodniem | Ochrona niemowlęcia przed ciężką chorobą dolnych dróg oddechowych w pierwszych miesiącach życia | Bezpłatne dla kobiet w ciąży na podstawie refundowanej recepty z kodem C. Szczepienie może odbyć się w POZ lub w uprawnionej aptece |
Krztusiec – dlaczego szczepienie jest potrzebne w każdej ciąży?
Krztusiec jest bardzo zakaźną chorobą bakteryjną. U niemowląt może prowadzić do bezdechów, zapalenia płuc, drgawek, niewydolności oddechowej i hospitalizacji. Dziecko nie jest jeszcze w pełni chronione, ponieważ jego własny cykl szczepień rozpoczyna się dopiero po urodzeniu.
Szczepionka Tdap zawiera zmniejszoną ilość składników błonicy i krztuśca oraz komponent tężcowy. W Polsce stosuje się między innymi preparaty Adacel, Boostrix lub Boostrix Polio, zgodnie z aktualną dostępnością i kwalifikacją. Szczepienie zaleca się w każdej ciąży, nawet jeśli kobieta otrzymała dawkę w poprzedniej ciąży albo niedawno była szczepiona jako osoba dorosła. Chodzi o wytworzenie świeżych przeciwciał i przekazanie ich konkretnemu dziecku.
Standardowe okno obejmuje okres od ukończenia 27. do 36. tygodnia ciąży. Przy zwiększonym ryzyku porodu przedwczesnego lekarz może zalecić szczepienie wcześniej, po ukończeniu 20. tygodnia.
Grypa – szczepienie w dowolnym trymestrze
Ciąża zwiększa ryzyko ciężkiego przebiegu grypy, szczególnie w późniejszych miesiącach. Zakażenie może wymagać hospitalizacji i wpływać na przebieg ciąży. Szczepienie chroni kobietę, a przeciwciała przekazane przez łożysko zmniejszają ryzyko zachorowania dziecka w pierwszych miesiącach po porodzie.
Inaktywowana szczepionka przeciw grypie może być podana w każdym trymestrze. Termin zwykle wyznacza sezon grypowy. Wrzesień i listopad są często dobrym okresem na szczepienie, ale nie należy odkładać go, jeśli sezon już się rozpoczął. Preparat można podać podczas jednej wizyty z innymi szczepionkami, w różne miejsca wkłucia, po kwalifikacji.
RSV – ważny jest wiek ciąży i sezon zakażeń
RSV, czyli syncytialny wirus oddechowy, jest częstą przyczyną infekcji dolnych dróg oddechowych u niemowląt. Zakażenie może prowadzić do zapalenia oskrzelików, zapalenia płuc, duszności i hospitalizacji. Szczepionka Abrysvo jest preparatem biwalentnym i rekombinowanym przeznaczonym między innymi do szczepienia kobiet w ciąży.
W polskich zaleceniach szczepienie można wykonać między 24. a 36. tygodniem ciąży, a za okres optymalny często uznaje się 32.–36. tydzień. Warto uwzględnić przewidywany termin porodu oraz sezon RSV, który najczęściej przypada na miesiące jesienne i zimowe. Zbyt późne szczepienie może nie pozostawić wystarczająco dużo czasu na wytworzenie przeciwciał i ich transfer do dziecka.
COVID-19 – aktualny preparat i dostępność
Zakażenie SARS-CoV-2 w ciąży może mieć cięższy przebieg i wiązać się ze zwiększonym ryzykiem hospitalizacji, przyjęcia na oddział intensywnej terapii oraz powikłań położniczych. Szczepienie można wykonać w dowolnym trymestrze, korzystając z preparatu dostosowanego do aktualnych zaleceń i krążących wariantów wirusa.
W Polsce szczepienie przeciw COVID-19 jest bezpłatne i nie wymaga recepty ani skierowania, ale miejsce oraz sposób realizacji zależą od bieżącej organizacji programu. Aktualnych informacji należy szukać w POZ, aptece prowadzącej szczepienia albo w oficjalnych komunikatach Ministerstwa Zdrowia.
Jak zorganizować szczepienie w Polsce?
Procedura różni się zależnie od preparatu. Najprościej zacząć od rozmowy z lekarzem prowadzącym ciążę lub lekarzem POZ, który oceni wiek ciąży, przeciwwskazania i kolejność szczepień:
- Omów z lekarzem szczepienia przeciw krztuścowi, grypie, RSV i COVID-19 oraz podaj informacje o wcześniejszych reakcjach alergicznych.
- Ustal, które szczepienia można wykonać w POZ, a które wymagają recepty do realizacji w aptece.
- Uzyskaj kwalifikację i receptę, jeśli jest potrzebna. Przy refundacji szczepionki przeciw RSV recepta powinna zawierać kod C.
- Sprawdź dostępność preparatu i umów szczepienie w POZ, aptece albo innym uprawnionym punkcie.
- Zapisz datę szczepienia w dokumentacji ciąży i ustal termin kolejnej dawki, jeśli jest wskazana.
Przed wizytą przygotuj informacje, które ułatwią kwalifikację:
- Dokumentacja – karta ciąży, lista przyjmowanych leków i informacja o przebytych chorobach.
- Historia szczepień – szczególnie data ostatniej dawki przeciw krztuścowi, tężcowi, błonicy, grypie i COVID-19.
- Reakcje po szczepieniach – zwłaszcza ciężka reakcja alergiczna lub omdlenie po wcześniejszym podaniu preparatu.
- Plan porodu – przewidywany termin porodu, ryzyko porodu przedwczesnego i planowany pobyt w szpitalu.
- Pytania organizacyjne – miejsce wykonania szczepienia, refundacja, odstępy między preparatami i postępowanie przy niedostępności szczepionki.
Szczepienie przeciw krztuścowi w POZ dla ciężarnej jest bezpłatne i nie wymaga recepty ani skierowania. Szczepionka przeciw RSV wymaga recepty refundowanej z kodem C. Zasady refundacji grypy i organizacja szczepień przeciw COVID-19 mogą zmieniać się sezonowo, dlatego przed wizytą warto potwierdzić je w placówce lub na oficjalnym portalu pacjent.gov.pl.
Czy szczepienia w ciąży są bezpieczne?
Najczęściej zalecane preparaty przeciw grypie, krztuścowi, RSV i COVID-19 nie zawierają żywych, zdolnych do namnażania drobnoustrojów. Dostępne dane i wieloletnie doświadczenie kliniczne nie wskazują, aby prawidłowo zakwalifikowane szczepienie zwiększało ryzyko wad wrodzonych. Decyzję zawsze podejmuje się po ocenie stanu zdrowia kobiety i przebiegu ciąży.
Typowe reakcje po szczepieniu to ból, tkliwość lub zaczerwienienie w miejscu wkłucia, zmęczenie, ból głowy albo krótkotrwały stan podgorączkowy. Zwykle ustępują samoistnie. Wysoka gorączka, duszność, obrzęk twarzy lub uogólniona pokrzywka wymagają pilnego kontaktu z personelem medycznym.
W ciąży nie podaje się rutynowo szczepionek żywych. Dotyczy to przede wszystkim:
- szczepionki MMR przeciw odrze, śwince i różyczce,
- szczepionki przeciw ospie wietrznej,
- doustnej szczepionki przeciw rotawirusom,
- żywej donosowej szczepionki przeciw grypie,
- innych żywych preparatów, których zastosowanie może być rozważane wyłącznie w szczególnych sytuacjach medycznych.
Jeżeli szczepienie żywą szczepionką jest potrzebne, zwykle planuje się je przed ciążą albo po porodzie. Wyjątkowe sytuacje, takie jak realne narażenie na wściekliznę lub konieczność ochrony przed innym poważnym zakażeniem, wymagają indywidualnej decyzji lekarza. Ostre zakażenie z gorączką może być powodem czasowego odroczenia szczepienia, ale nie oznacza trwałego przeciwwskazania.
Czy krztusiec i RSV można podać podczas jednej wizyty?
W dokumentacji produktu Abrysvo wskazuje się możliwość słabszej odpowiedzi na niektóre antygeny krztuśca po jednoczesnym podaniu szczepionki RSV i Tdap. Z tego powodu można zaplanować odstęp co najmniej dwóch tygodni. Jednocześnie międzynarodowe zalecenia dopuszczają podanie obu preparatów podczas jednej wizyty, gdy rozdzielenie szczepień zwiększałoby ryzyko, że drugie z nich wypadnie z zalecanego okna ciąży.
Decyzja powinna uwzględniać tydzień ciąży, przewidywany termin porodu i sezon RSV. Przy późnym zgłoszeniu na szczepienie podanie obu preparatów tego samego dnia może być rozsądniejsze niż odroczenie jednego z nich. Nie ustalaj odstępów samodzielnie – kolejność i termin powinny zostać omówione z lekarzem kwalifikującym.
Jeśli poród nastąpi niedługo po szczepieniu, preparat nadal może chronić matkę, ale dziecko może nie otrzymać pełnej ochrony biernej, ponieważ na wytworzenie przeciwciał i ich transfer przez łożysko potrzeba czasu. Dlatego nie należy czekać do ostatnich dni ciąży, jeśli szczepienie jest już wskazane.
Strategia kokonowa – dodatkowa ochrona noworodka
Noworodek może zetknąć się z krztuścem od osoby, która ma łagodne objawy albo jeszcze nie wie, że jest zakażona. Z tego powodu warto sprawdzić szczepienia osób mających bliski kontakt z dzieckiem, przede wszystkim drugiego rodzica, dziadków i starszego rodzeństwa. Takie postępowanie nazywa się strategią kokonową.
Szczepienie otoczenia uzupełnia ochronę przekazaną przez matkę, ale jej nie zastępuje. Dziecko nadal powinno otrzymywać wszystkie szczepienia zgodnie z kalendarzem szczepień.
Odporność przekazana przez łożysko jest czasowa i stopniowo zanika. Nie opóźnia więc szczepień niemowlęcia. Karmienie piersią może wspierać miejscową ochronę błon śluzowych, ale również nie zastępuje szczepień dziecka ani ochrony uzyskanej dzięki szczepieniu matki w ciąży.
Najważniejszy krok to omówienie szczepień odpowiednio wcześnie. Grypę i COVID-19 można podać w dowolnym trymestrze, natomiast dTpa i Abrysvo mają określone okna czasowe. Zaplanowanie ich z wyprzedzeniem zwiększa szansę, że zarówno matka, jak i noworodek otrzymają ochronę wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.
Czytaj dalej w tym dziale



